پیمایش ملی گرایش مردم ایران به نیکوکاری (۱۴۰۱)

گزارش «پیمایش ملی گرایش مردم ایران به نیکوکاری (۱۴۰۱)» تلاشی نظام‌مند برای پر کردن خلأ داده‌های ملی در حوزه سنجش فرهنگ نیکوکاری در ایران است. با وجود آنکه نیکوکاری و انجام امور خیر جایگاهی ریشه‌دار در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی دارد و شواهدی همچون نتایج پیمایش‌های پیشین (از جمله مطالعه انجام‌شده به سفارش شورای فرهنگ عمومی کشور در سال ۱۳۸۹) نشان می‌دهد بیش از ۹۰ درصد مردم نوعی از صدقه، نذر یا خیرات را تجربه کرده‌اند، اما تاکنون سنجشی جامع و چندبعدی از گرایش به نیکوکاری در سطح ملی کمتر صورت گرفته است.

این پیمایش با هدف کلی «سنجش گرایش مردم سراسر کشور به نیکوکاری در سال ۱۴۰۱» طراحی و اجرا شده و تلاش دارد تصویری نسبتاً جامع از وضعیت نیکوکاری در ایران معاصر ارائه دهد. اهداف جزئی پژوهش شامل سنجش بُعد رفتاری گرایش به نیکوکاری، میزان عضویت در نهادهای نیکوکارانه، ترجیحات مردم در اشکال مختلف کمک (مالی یا داوطلبانه)، انگیزه‌های انجام عمل خیر، سطح اعتماد به سازمان‌های نیکوکاری و شناسایی عوامل اجتماعی مؤثر بر این گرایش است.

در چارچوب مفهومی این پژوهش، نیکوکاری به مثابه «صرف دارایی‌های شخصی برای اهداف غیرانتفاعی و دگردوستانه» تعریف شده است. دارایی در این تعریف مفهومی گسترده دارد و شامل پول، کالا، زمان، انرژی و سرمایه اجتماعی می‌شود. بدین ترتیب، فرد نیکوکار کسی است که بخشی از منابع متعلق به خود را به صورت یک‌طرفه و غیرمبادله‌ای در خدمت اهداف خیرخواهانه قرار می‌دهد. این تعریف، امکان سنجش طیف متنوعی از رفتارهای نیکوکارانه را ـ از کمک‌های خرد و مقطعی تا مشارکت‌های مستمر و سازمان‌یافته ـ فراهم می‌کند.

از منظر نظری، پژوهش بر این مبنا استوار است که «گرایش» (attitude) دارای سه بُعد شناختی، عاطفی و رفتاری است. اگرچه بسیاری از مطالعات داخلی و بین‌المللی عمدتاً بر بُعد رفتاری تمرکز دارند، این پیمایش تلاش کرده است تا علاوه بر رفتار عینی، نگرش‌ها و احساسات مرتبط با امر خیر را نیز اندازه‌گیری کند؛ چراکه ممکن است فردی نگرش مثبت به نیکوکاری داشته باشد اما به دلایل ساختاری یا فردی، رفتار نیکوکارانه از او سر نزده باشد.

گزارش حاضر همچنین به بررسی نظام ترجیحات مردم در حوزه‌های مختلف نیکوکاری، تمایل به فعالیت‌های فردی یا جمعی، منابع مورد اعتماد برای آشنایی با فعالیت‌های خیرخواهانه و میزان اعتماد به نهادهای فعال در این عرصه می‌پردازد. در مجموع، این مطالعه یکی از جامع‌ترین تلاش‌ها برای ترسیم سیمای نیکوکاری در ایران معاصر است و می‌تواند مبنایی ارزشمند برای سیاست‌گذاری اجتماعی، برنامه‌ریزی نهادهای خیریه و پژوهش‌های تکمیلی در حوزه جامعه مدنی باشد.

نسخه کامل گزارش شامل تشریح دقیق ابزار سنجش، متغیرها، گویه‌ها، جداول آماری و تحلیل‌های تفصیلی است و برای پژوهشگران، مدیران سازمان‌های مردم‌نهاد و تصمیم‌گیران حوزه فرهنگ و رفاه اجتماعی منبعی راهبردی به شمار می‌آید.