وضعیت محیط خیرخواهی در ایران | دکتر محمدصالح طیب‌نیا

ارزیابی شما از وضعیت کلی فضای خیرخواهی در ایران از جهت ابعاد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی چیست؟

از نظر من حوزه‌­ی خیر با فرهنگ ما آمیخته است؛ هم فرهنگ دینی، هم فرهنگ ملی و هم روحیه‌­ی ایرانی ما با امور خیر و خیریه سازگار است. از نظر من در کشور ما فضا این‌گونه است که هم مردم انگیزه­‌ی زیادی برای کار خیر دارند و هم دولت نیاز به مشارکت در امر خیر دارد. اما در این زمینه با دو چالش عمده مواجهیم: اول مسئله­‌ی سرمایه‌­ی اجتماعی و بی‌اعتمادی است که شدیداً بر فضای خیر تأثیر می‌­گذارد. جالب اینجاست که این عدم اعتماد از حجم کار خیر کم نمی‌­کند؛ بلکه جنس آن را تغییر می‌­دهد و از فرایند جمعی به یک حرکت شخصی تبدیل می‌کند. مسئله‌­ی دیگر این است که ما سیاست مدون مورد اجماع در حوزه‌ی امر خیر در کشور نداریم. این دو عامل باعث می­‌شود که ما نتوانیم از این ظرفیت برای حل مسائل کشور به درستی استفاده کنیم. البته ما با نگاه دولتی در امر خیر هم مواجه هستیم. واقعاً حوزه‌ی خیر با فرهنگ ما آمیخته است؛ هم فرهنگ دینی­ و هم فرهنگ ملی­ و هم روحیه‌ی ایرانی. در کل من وضعیت فضای خیر را نسبت به خیلی از عرصه‌های دیگر در کشور مثلاً عرصه‌­ی اقتصاد، کمی بهتر ارزیابی می‌­کنم. این‌طور احساس می­‌کنم که روند ما به سمت عقلانیت بیشتر در این حوزه است.

عوامل تأثیرگذار بر فضای خیر ایران در چند سال اخیر | دکتر محمدصالح طیب‌نیا

اگر بخواهیم یک بازه­‌ی زمانی پنج‌ساله را در نظر بگیریم، چه عواملی را بر فضای خیر در ایران مؤثر می­‌بینید؟

ما یکی از چالش‌­هایی که در عرصه­‌ی امر خیر -و به‌طور کلی- داریم، نگاه دولتی به مسائل است؛ یعنی ساختار بروکراتیک دولتی که از زمان رضاشاه در کشور حاکم شد در همه‌­­­ی امور ما رسوخ کرده است. درواقع سیاستمداران احساس نمی‌­کنند راه‌­حل دیگری هم می‌­تواند وجود داشته باشد؛ به‌­طور مثال ما کمیته‌­ی امداد را داریم که بر اساس نگاه امام خمینی (ره) در بحث محرومیت‌­زدایی، در ابتدا با یک ساختار مردمی شکل گرفت اما به مرور به‌­طور کامل زیر نگاه دولتی رفته است. این مسئله به­‌تدریج کارایی سازمان‌­های خیریه را کاهش می‌­دهد. مسئله­‌ی دوم بحث بحران‌هاست. ببینید من این‌طور فکر می­‌کنم که ما ایرانی‌­ها به‌­سختی می­‌توانیم در امور فرایندی و بلندمدت مشارکت کنیم؛ اما در کارهای کوتاه­‌مدت و هیجانی خوب عمل می‌­کنیم. طبیعتاً بحران‌­ها اتفاق می‌­افتند؛ اما ما یک سازمان خوب برای مدیریت آن‌ها نداریم. ما در چند سال اخیر زلزله‌­ها و شیوع کرونا را داشتیم با این حال این جریانات به توسعه‌­ی امر خیر کمک زیادی کرد؛ چراکه امر خیر مستلزم سرمایه­‌ی اجتماعی، همدلی و مشارکت است و در زمان این بحران‌ها ما شاهد همدلی و مشارکت مردم بودیم.

چگونگی مواجهه‌ی دولت با سازمان‌های مردم‌نهاد در ایران | دکتر محمدصالح طیب‌نیا

از نظر شما رویکرد دولت آقای روحانی در مواجهه با سازمان‌­های مردم‌­نهاد و خیریه‌­ها چگونه بوده است؟

آقای روحانی در ابتدا قرار بود که آیین­‌نامه‌­ای را برای تسهیل فعالیت‌های حوزه‌­ی خیر به مجلس پیشنهاد بدهند، تلاش کردند اما عملی نشد. درنهایت خودشان یک آیین‌نامه‌ی داخلی تصویب کردند که بسیار ضعیف است. ببینید اعتقاد من این است که دولت آقای روحانی به‌عنوان یک دولت، تأثیر چشم­گیری بر امر خیر نداشت. در ابتدا پیش‌بینی می­‌کردیم که این حوزه خیلی توسعه پیدا کند اما درنهایت این تأثیر نه مثبت و نه منفی بود. تنها اتفاقی که افتاد این بود که سخت‌گیری‌های اداره‌ی دارایی به علت شفافیت قوانین، نسبت به قبل بیشتر شد.

فضای خیرخواهی کشور در افق پنج ساله | دکتر محمدصالح طیب‌نیا

فضای خیر در ایران را در یک افق پنج‌ساله چطور پیش‌­بینی می‌­کنید؟

این‌طور به نظر می­­‌آید که دولت­‌مردان جدید اصلاً از ظرفیت امر خیر آگاهی ندارند. همچنان با یک نگاه توسعه‌­ی دولتی حوزه‌­ی­ خیر، مواجه هستیم و فضای اقتصادی کشور هم چندان پتانسیل توسعه‌­ی امر خیر را ندارد. حداقل تا دو الی سه سال دیگر امید یک تغییر جدی نمی‌­توان داشت.

راهکارهای عملیاتی برای بهبود فضای خیرخواهی | دکتر محمدصالح طیب‌نیا

اگر بخواهید راهکارهایی برای بهبود فضای خیر کشور داشته باشید، چه مواردی را لحاظ می‌­کنید؟

از  مواردی که به  ذهنم خطور می­‌کند، یکی همین طرح «خیر ماندگار» است که تولید دانش امر خیر، مدیریت امر خیر، تربیت نیروی انسانی امر خیر و فرهنگ­‌سازی امر خیر را اساس کار خود قرار داده است. اگر بتوانیم سطح کلان را تفکیک کنیم و فرهنگ حاکم بر خود خیریه‌­­ها، مدیریت و حکمرانی بر خیریه‌­ها را اصلاح کنیم، امید به اتفاقات بهتر محقق می‌شود. البته باید به موازات آن، حکمرانی کلان هم اصلاح شود؛ اما اصلاح قوانین و نگاه مسئولین به این عرصه نسبت به اصلاح فرهنگ با سهولت بیشتری صورت می‌­گیرد. نکته‌­ی دیگری که مدنظرم است ترویج بی‌اعتمادی نسبت به خیریه‌­هاست. اگر کسی معتقد است سازمان­‌های خیریه پولشویی می‌­کنند باید اطلاعات و آمار دقیقی از ادعای خود داشته باشد و شفاف مطرح کند. وجود چنین ادبیاتی باعث تخریب سرمایه­‌ی اجتماعی خیریه‌ها در بین مردم می‌­شود. 

درواقع به نظر من ابعاد اجتماعی و حس مشارکت افراد در جامعه به مراتب از ابعاد اقتصادی این حوزه آثار مهم­‌تری دارد. به عبارتی باید به شفاف­‌سازی این حوزه و برجسته‌­کردن حوزه­­‌های اجتماعی آن پرداخت. نکته‌­ی آخر اینکه باید تعریف مشخص و شفافی از امر خیر ارائه داد -اینکه به حوزه­‌ی اقتصادی و معیشت محدود نشود- و همه‌­ی زمینه‌­های آن را شناخت و به فعالیت پرداخت.

پژوهش‌های مرتبط با خیرخواهی در ایران | دکتر محمدصالح طیب‌نیا

از شما به‌عنوان رئیس پژوهشکده‌­ی آلاء که وظیفه‌­ی اصلی آن پژوهش در خصوص وضعیت خیرخواهی در ایران است می‌­خواهیم که در مورد پژوهش­‌های مرتبط با خیرخواهی در ایران توضیحاتی را بیان کنید.

اتفاقاً آقای سجادی که از پژوهشگران خود ما هستند، تحقیقی در حوزه‌­ی وقف انجام دادند و کتاب آن نیز چاپ شد. ایشان بیش از ۶ هزار جلد کتاب در تاریخ اسلام که در مورد وقف نوشته شدند و موجود هستند را رصد کرده است. حتی اسامی ناشرین را هم مشخص کرده است. این مسئله نشان ­می‌­دهد که حجم عظیمی پژوهش­ در این حوزه صورت گرفته است. درواقع این امور خیریه قدمتی طولانی دارند اما وجود سازمان­‌ها و نهادهای خیریه به یک قرن هم نمی‌­رسد. نکته اینجاست که در ایران و اسلام  با اینکه سازمان امور خیریه وجود دارد و مطرح است اما کار خیر جنبه‌­ی فردی پیدا می‌­کند؛ در صورتی که در غرب با اینکه کار خیر به‌صورت فردی انجام می­‌شود اما جنبه‌­ی حقوقی و سازمانی دارد. ما دو مرکز پژوهشی در حوزه­‌ی وقف داشتیم که یکی مربوط به خود سازمان اوقاف و دیگری دانشگاه شهید بهشتی است. مرکز مطالعات آلاء به این نتیجه رسید که جنبه‌­های نوینی برای وقف اتفاق افتاده است و باید به این موضوعات نگاه علمی‌­تری داشته­ باشیم. در این مسیر به دو نکته باید توجه کنیم: یک اینکه هنوز در ابتدای راه هستیم و باید تلاش زیادی در این مسیر داشته باشیم. دوم اینکه بین­‌رشته‌­ای­ بودن این حوزه سختی کار را بیشتر می­‌کند. البته لازم به یادآوری است که ما در حوزه­‌ی مطالعات بین­‌رشته­‌ای تجربیات چندان موفقی نداشته­‌ایم. یکی از دلایل این است که زیرساخت آن هنوز به وجود نیامده است و دیگر اینکه نگاه درخور و شایسته­‌ای نسبت به آن نداریم. با همه­‌ی این تفاسیر ما در این مسیر حرکت کردیم و امیدواریم که انشاالله اتفاقات خوبی در انتظارمان باشد.